Ten punkt dotyczy pojęcia z językoznawstwa. Zobacz podobnie: Palindromy - obraz filmowy z 2004 roku.
Zobacz parol palindrom w Wikisłowniku
Palindrom (gr. palindromeo – prowadzić z powrotem) – termin, numer, osąd a co więcej wers, kto ma to samo oznaczanie obojętnie od tego, azali czytamy go standardowo, azaliż od tyłu (alias opacznie). Teraz palindromy pełnią funkcję zabawy słownej. Widać owszem było również i w przeszłości, choć pewne znaleziska sugerują, iż palindromy mogły podobnie mieć opatrywanie sygnaturą magiczne.
Spis treści
//
Bajka palindromu
Dzieje palindromu sięgają starożytności. Być przypadkiem powstał w charakterze rozrywka słowna, a być może od razu niektóre z palindromów miały być czymś w rodzaju szyfru, przypadkiem zaklęcia. Obecnie palindrom to przede wszystkim gra umysłowa i psota czasownikowy, jaki bawi głównie kontrastem między idealną dokładnością w postaci symetrii, a chaosem często bezsensownych zwrotów i zdań, które powstają w pobliżu jego konstruowaniu.
Biblia
Anglicy twierdzą, iż zupa słowa wypowiedziane przez człowieka były palindromem. Adam przywitał Ewę w Raju, mówiąc:
Madam, I’m Adam (Nałożnica, jestem Adam).
Niektórzy mówią, iż Adam był w wyższym stopniu gawędziarski i rzekł:
Madam in Idylla, I’m Adam (Faworyta w Edenie, jestem Adam).
Starożytny Egipt
Tradycja mówi, iż wynalazcą palindromów był Sotades (III w p.n.e.) z Maronei, matka chrzestna poezji frywolnej na dworze Ptolemeusza. Chyba jego dorobek nie przyniosła mu szczęścia – Ptolemeusz II puder nakazywać go postradać przez wrzucenie do morza, niby za wiersz, w którym Sotades go obraził.
Starożytna Hellada i Rzym
Do w najwyższym stopniu znanych palindromów starożytnych wypada wpis umieszczana na greckich fontannach:
Nipson anomemata me monan opsin (ΝΙΨΟΝΑΝΟΜEΜΑΤΑΜEΜΟΝΑΝΟΨΙΝ – Zmyj grzechy, nie przed chwilą natura). Ψ w polskiej transkrypcji pisze się “ps”.
Rzymianie i bawili się palindromami. Tworzyli tasiemcowe zdania w rodzaju:
In girum imus nocte et consumimur igni (Wchodzimy w cykl po ciemku i trawi nas ogień)
Najsławniejszym palindromem jest bodajże dwuwymiarowy czworokąt foremny zaczarowany z murów w Pompejach i rzymskiego muru w Cirencester w Anglii. Coraz w XIX wieku ryto go na amuletach i wisiorkach mających dostarczyć szczęście.
Czasy chrześcijańskie
Za czasów prześladowań chrześcijan czworokąt foremny ów pełnił być być może funkcje rozpoznawczą, równie gdy herb i grecka miano ryby, która lecz wykorzystywała inną formę szyfru literowego, była gdyż akrostychem. Palindrom, o którym język, ma duet osie symetrii, tworzy je wyraz: TENET.
Jak niechybnie, wyraz TENET jest nie właśnie osią symetrii; dwójka przecinające się słowa tworzą krucyfiks. To sprawia, iż wg niektórych interpretacji palindrom ów jest pochodzenia chrześcijańskiego. Z drugiej okolica pono znaleziono tę inskrypcję również w Egipcie, Etiopii i obszarach dawnej Mezopotamii.
Tajemniczy czworokąt foremny ma również nowszą historię. W 1925 roku Felix Grosser i Sigurd Agrell odkryli (obojętnie), iż 25 liter kwadratu tworzy 2 wyrażenia “PATER NOSTER” i 2 symbole alfa (A) i 2 symbole omega (O), które na rzecz wczesnych chrześcijan oznaczały właściwie “pierwsza zasada” i “koniec”.
Figurę taką jest dozwolone do dziś widzieć na posadzce w niektórych kościołach Włoch.
Palindrom ów doczekał się z drugiej strony wielu innych prób interpretacji; niektóre z nich były całkiem fantastyczne i w wyższym stopniu odzwierciedlały chęć znalezienia magii w prostej z drugiej strony zabawie słownej. Próbowano odnaleźć interpretację poszczególnych słów, podczas gdy chociaż najprostszy z możliwych przekładów brzmi po prostu: Siewca Arepo trzyma koła z dużym zaangażowaniem i osobliwie przypomina tak duża liczba innych bezsensownych zdań palindromicznych.
Inne znane palindromy słowne
Palindromy występują faktycznie w każdym języku. W rodzaju krajowy palindrom kajak jest właściwie palindromem inuickim. Do w najwyższym stopniu znanych polskich palindromów należą:
- Kobyła ma wąski bok.
- Zakopane na pokaz.
- Może dzień jutrzejszy ta hetman sama da tortu jeżom.
- Wół utył i ma miły tułów.
- Łapał za kurek a kanarka złapał.
Palindromy tyleż zabawne co bezsensowne. Krótkimi polskimi palindromami są oko, Anna. Dłuższe słowa-palindromy to np. anilina, apokopa, rotator, malajalam. Jeżeli dopuścimy słowa w nienajprostszej postaci, dochodzą również takie kiedy juroruj, azali okrawarko.
Przykładami nowszych palindromów są:
- Ala niebiański mus obala.
- Jeż leje lwa, haft leje lżej.
- Ikar łapał raki.
- Oko w oko.
- Upał u pułapu.
- Łoi nas anioł.
- Metraż Ada bada żartem.
- Tolo ma samolot.
Z w wyższym stopniu erotycznych natomiast:
- Rada hetman sama da dar.
- Co nagim śmiga? - noc.
- U Izydy żądze na wyrku co nocna pora ukrywane, zdąży Dyziu?
I na ostatek z w wyższym stopniu lirycznych, palindromy:
- Róg, zima do larga, zima mi zagra lodami z gór.
- Sani woła dal biała i blada, łowi nas.
- Co mi dał strach – cudo, kolejność i moc.
Przykłady najnowszych palindromów to:
- Kat Pączek Izydor świni w środy z Iką Ptak.
- Pętaka pętaj, a tępaka tęp.
- Ino gnam gdy kajman goni.
- Może jeż łka podczas gdy łże jeżom.
- Ej, u Reja ozdobny debil. Badacz go bajeruje.
- Ilu beczy z cebuli?
- Matoł i Mela ukrywani na wyrku - aliści miło tam.
- Ma mirabelki w ćwikle lada “Imam”.
- A jaki kiwał psa, spławi kotka.
- Otto, kogo kot to?
- Dał, kuso łgano na zdanie - układ!
Większość z przytoczonych przykładów pochodzi z książek Tadeusza Morawskiego Gór ech chce róg, Zagwiżdż i w gaz, Zaradny dynda raz natomiast Żartem dano nadmetraż. Tytuły tych książek są również palindromami równie kiedy tytuł książki sławnego polskiego satyryka Stanisława Tyma - Mamuta tu mam.
Znanym angielskim palindromem słownym jest tekst zamieszczona na nagrobku inżyniera kierującego budową Kanału Panamskiego, Ferdynanda de Lessepsa. Osąd to brzmi: A man a projekt a Canal Panama i jest przykładem, gdy perfekcyjnie dyskurs angielszczyzna radzi sobie z palindromami. Innym przykładem jest ostatecznie dzisiejszy, wcale długi palindrom: A Toyota! Sztuczne ognie fast… safe imperator: a Toyota. Przypadek język rosyjski to А роза упала на лапу Азора.
W filmie Ryś Stanisława Tyma pojawił się odkrywczy palindrom autorstwa reżysera. Była przedtem imię jednego z programów, emitowanego w Telewizji Witraż - Kawiarenka ,,Żart i Witraż”. Taki tenże tytuł nosił jeden z roboczych scenariuszy i oferta tytułu filmu, kto doszczętnie nazwano ,,Ryś”.
Utwory palindromiczne
Utwory-palindromy znane były od dawna. Kraj nad wisłą twórczość literacka ponadto ma swój dzieło w tej dziedzinie. Jest poprzednio wers Raki, Kochanowskiego, jaki co prawda nie jest prawdziwym palindromem, pomimo tego być przypuszczalnie powstał poniżej wpływem tej idei. Przedwojenne palindromy jest dozwolone wynaleźć w książce Juliana Tuwima “Pegaz dęba” wydanej po wojnie w 1950 r.
Jednym z wybitniejszych współczesnych twórców palindromów polskich jest Stanisław Barańczak, jaki multum palindromów opublikował w książce Pegaz zdębiał (1995 r.). Jego najdłuższy wpis palindromiczny ma powyżej 2500 liter. Innymi autorami palindromów są Józef Godzic, pisarz książki Echozdania alias palindromy (1996 r.) i Edmund John, literat zbioru Palindromy Pana Johna (2006 r.).
Największe osiągnięcia w tworzeniu polskich palindromów ma teraz Tadeusz Morawski. W 2005 r. wydał on książkę Gór ech chce róg zawierającą tysiąc palindromów, dookoła 80 wierszy-palindromów natomiast para wielce długie palindromy. W 2006 r. wydał kolejną książkę Zagwiżdż i w gaz (1500 nowych palindromów). W 2007 r. wydał on książkę Zaradny dynda raz z tysiącem nowych palindromów i najdłuższym na świecie wierszem-palindromem (powyżej 4400 liter), a w 2008 r. ukazał się zbiór Żartem dano nadmetraż obejmujący tysiąc nowych palindromów. W 2007 r. wydano książkę Może jeż łże jeżom zawierającą wiersze różnych autorów z palindromami T. Morawskiego. Na prowadzonej przez siebie stronie www.palindromy.pl Tadeusz Morawski umieścił najdłuższy palindrom, mający powyżej 33 tysiące liter (do dziś dnia najdłuższym był palindrom angielszczyzna mający wokół 17 tys. liter). Przykładem palindromu-wiersza jest niższy tekst.
Iks w przyprawa – a kod komputerowy leci
Iksa loguj – Ada zleci
i postanowienie zadaj u golaski
i zamysł – do kata Morawski.
Palindromy w różnych językach
Kataloński:
- Català, a l’atac — Atakuj, Katalończyku
Duński:
- Skal Eva have laks — Azali Ewa lubi łososia?
Angielski:
- Do geese see God? — Azali gęsi widzą Boga?
- Race fast, safe imperator — Ścigaj się (pędź) żwawo, sprawdzony samochodzie.
- Was it a cat I saw? — Azaliż to, co widziałem, było kotem?
- Able was I ere I saw Elba — Palindrom przypisywany Napoleonowi, unieważnić pył go na widok rzeki Elby
- Rats live on no evil star. - Szczury nie żyją na żadnej złej gwieździe.
Esperanto:
- Ne mateno, bone tamen — Nie rano, pomimo tego tymczasem dobrze
Fiński:
- Ana, kanna kana — Ana, przynieś kurczaka
Szwedzki:
- Ni talar bra latin — Mówicie akuratnie po łacinie
Norweski:
- Anne var i Ravenna — Anna była w Rawennie
Francuski:
- Bon sport, klucz burżuj — Utalentowany sport i na rzecz snobów
Niemiecki:
- Ein Esel lese nie — Dureń nie winien czytać
Włoski:
- I topi non avevano nipoti - Myszy nie miały wnucząt
- Autore ero tua — Autorze, byłam Twoja
Łaciński:
- Sum summus miks — Jestem najmniejszą myszą
- Si nummi immunis — Gdyby masz kapitał, będziesz wakujący (wpis na drzwiach kancelarii adwokackiej)
Hiszpański:
- O rey, o joyero — Ewentualnie król, ewentualnie jubiler
Portugalski:
- Ato osioł — Głupie zachowanie
Polski:
- Kobyła ma wąski bok
- I mała królówka sama dała mi
- Ikar łapał raki
Rosyjski:
- А роза упала на лапу Азора — Róża upadła na łapę Azora
- Олимп - мило — Olimp - to miło
- А ритм - ум Тира — Kadencja to intencjonalność TIR-a
- А в Тибете битва — A w Tybecie bitwa
Ukraiński
- І що сало? Ласощі — A co to jest smalec? To łakocie.
- І мчу кіло бараболі Кучмі — I mknę z kilogramem ziemniaków do Kuczmy.
- Три психи пили Пилипихи спирт — Trzej wariaci pili procenty Pyłypychy.
Chorwacki:
- Ana voli Milovana — Anna kocha Milovana
- Idu ludi — Idą ludzie
Czeski:
- Jáva horko má, mokro Havaj — Na Jawie skwar, na Hawajach mokro
- Drápe gepard? — Drapie gepard?
- Motýla má malý Wolumin — Motyla ma zbity Tom
Palindromy liczbowe
Palindromami mogą być liczby, od najprostszych, dwucyfrowych, począwszy. Ciekawostką matematyczną jest, iż iks palindrom numeryczny w systemie dziesiętnym składowy z parzystej liczby cyfr jest podzielny przez 11 (np. 279972:11=25452).
Dowód: Oznaczmy wielokrotną powtórkę jakiejś grupy cyfr przez nawias z indeksem, np. 120101014=12(01)34. Każdą liczbę postaci xn=1(0)2n1 wolno napisać matematycznie jak xn=(9)2n1+10=(99)n0+11=11×((90)n+1), liczby te są wtedy furt rozdzielne przez 11. Nieuzasadniony palindrom o parzystej liczbie cyfr wolno skreślić w charakterze sumę liczb xn (np. 279972=2×2+70×1+900×0), wtedy palindromy takie w charakterze sumy wielokrotności 11 są dodatkowo rozdzielne przez 11.
Ogólnie na rzecz systemu o podstawie n palindromy o parzystej liczbie cyfr są rozdzielne przez n+1.
Fobia
Rzadkim zaburzeniem nerwicowym jest aibofobia - lęk nim palindromami. Termin aibofobia również jest palindromem.
Zobacz też
Linki zewnętrzne
- Niekomercyjna kraj nad wisłą pagina poświęcona palindromom
- Najdłuższy palindrom świata (33 tysiące liter)
- Najdłuższy wiersz-palindrom (4400 liter)
- Słowa kiedy w lustrze – paragraf prof. Morawskiego w magazynie Histmag
Kategorie: Językoznawstwo • Rozrywki umysłowe
